چنار گریت
روستای چنار گریت - استان لرستان

   

درخواست

باپوزش از دوری چند ساله ما ، بنا به درخواست تعدادزیادی از خوانندگان عزیز قصدداریم شرح حال قدیمی های چنارگریت واحتمالا عکس هایی از انان را دروبلاگ بگذاریم .از این دوستان دعوت میشود پیشنهاد ها ویا عکس های خود را برایمان ارسال نمایند

...


وطن

امروز
روزی خاکستری...


سوخته هایم را جمع می کنم
و به باد می دهم


تا در همه سو
وطنی برویانم.

 

احمد معتمدی

...


آداب و معتقدات زمستان در میان قوم لر

مردم لرستان با سرمای زمستان خوراکی ها و آذوقه زمستانی خود و دامهایشان را در فصول بهار و تابستان پیش بینی و انبار می کنند. برای جشن زمستانی شب چله هر خانواده گوسفندی یا لااقل بوقلمونی را به قول خودشان به بند می گیرند که چنین گوسفندانی را "کُشتی" Koshtye می گویند و چندین ماه از آنها مواظبت و خدمت می کنند تا چاق و پروار شوند. به غیر از کُشتی شب چله نوع مرغوبی از گندم را در شیر و نمک و زردچوبه می خوابانند و سپس خشک می کنند بنام گَنم شیر (گندم شیر) . یک روز به اول زمستان مانده گندم های آماده شده را روی آتش گرما می دهند وآنها را "گَنم برشته" می گویند.

گندم برشته ها را با شاهدانه، کنجد، مغز گردو، و کشمش و یا مویز مخلوط کرده برای شب چله آماده می کنند. هر خانواده نیز یک خربزه با هندوانه از تابستان برای شب چله نگهداری می نمایند. در این شب جشنی خانوادگی بر پا می کنند که این خود در تحکیم دوستی و محبت بین افراد خانواده بسیار مفید و موثر است. در این شب و در کانون گرم خانواده پدربزرگ و مادربزرگ خانواده خاطرات و قصه های شیرینی را برای اعضای خانواده تعریف می کنند. در این شب که افراد خانواده دور هم جمع هستند فال چل سرُو بازار گرمی دارد.

در لرستان چله بزرگه را چهل روز از اول دی ماه تا دهم بهمن ماه حساب می کنند و چله کوچک را بیست روز از دهم بهمن تا آخر بهمن ماه می دانند و اعتقاد دارند چله کوچک بسیار سردتر، پرسوزتر از چله بزرگ است.

 مردم می گویند که چله کوچک گفته است اگر طول عمرم به اندازه عمر برادر بزرگم می بود دایا را در ورتاووه و بچه را در گاوواره از سرما خشک می کردم. چهار روز آخر چله بزرگ و چهار روز اول چله کوچ را چارچار نامیده اند و مثلی دارند که می گویند :

چارچاره، آوو گل داره « چهار و چهار است، آب بالای درخت است» یعنی شاخه های درختان آرام آرام نرم و آبدار می شوند. بعد از چارچار نوبت ششله است که می گویند:

چارچار رت و ششله اوما « چهار و چهار رفت و شش روزه آمد»

در شب چله نوجوانان و جوانان محله های مختلف در گروه های دو تا سه  چهار نفری بر پشت بام خانه ها می روند و از مسیر دودکش بخاری های خاموش دیواری قدیمی خانه ها و یا جلو پنجره ها شال می فرستند و با خواندن ترانه مخصوص این شب تقاضای تنقلات و آجیل شب چله را می کنند.

 شش روز آخر چله کوچک را ششله می گویند و بعضی عقیده دارند که یک روز آخر چله کوچک و پنج روز بعد از آن را ششله می گویند. در این شش روز سرما به قدری شدید است که همی Hamye و ممی Mamye پسران دایا وقتی به شکار می روند از سوز سرما خشک می شوند و دیگر به خانه برنمی گردند، که در این موقع است دایا عصبانی می شود و به سر و سینه خودش می زند و یقه پیراهن و گردنبند خودش را پاره می کند. در این موقع اگر تگرگ ببارد می گویند گردنبند دایا پاره شده است. خلاصه دایا در این شرایط ناامیدی نیم سوزی از اجاق برمی دارد و پرتاب می کند. عقیده بر این است که اگر نیم سوز در خشکی بیفتد سالی که در پیش است بسیار گرم و خشک سالی است و چنانچه در آب بیفتد سالی خوش و پر باران در پیش است.

پنج روز که از چله کوچک بگذرد می گویند زمین نفس دووزنه Nafas duzana (نفس دزدانه) زده و علامت آن گرمی هوا است. پنج روز بعد از آن زمین نفس آشکار می زند که این تقریباً دهم اسفند است که نشانه های بهار کم کم پیدا می شود. مردم لرستان کلاً عقیده دارند چهل و پنج روز که از زمستان گذشت یعنی در روز پانزدهم بهمن ماه هوا رو به گرمی می رود و می گویند « چل و پنج اشگس». البته نباید آب و هوای سه گونه ای را در لرستان نادیده گرفت، یعنی چنانچه اگر شمال آن سرد و یخبندان باشد مرکز آن یعنی خرم آباد و اطراف آن معتدل و جنوب آن که همجوار خوزستان است کاملاً گرم است.

ساییق Sayyqa و الماسه Almasa در لرستان روزها و شبهای سرد و یخبندان زمستان را که هوا کاملاً صاف و آفتابی است «ساییقه» می گویند.چنین روزهایی در حالیکه آسمان صاف و بدون ابر است، ذراتی سرد و سوزنده از آسمان می بارد که طلایی رنگ و براق هستند و روی هم بار می گیرند که می شود آنها را مثل برف تازه باریده جمع کرد. این ذرات که مثل الماس می درخشد الماسه نام دارند. این سرما ریزه ها معمولاً در مناطق سردسیر لرستان می بارند.



[1]

1 – تک وسیله ای است شبیه مجمعه (سینی دایرهای بزرگ) که زنان لر از ساقه های گندم درست می کنند و گاهی با نخهای رنگی و پشمی آنرا تزئین می کنند و معمولاً برای پذیرایی های تک نفره از آن استفاده می شود.

 

...


سُغدُو Soqdo

شکم گوسفند یا گوساله ای را پس از خالی کردن پشت و رو کرده و تمیز می شویند و به حالت اول برمی گردانند. بعد مقداری برنج خیس خورده را با آب و روغن و موراد لازم دیگر از جمله آلو خشک یا آلو بخارا مخلوط می کنند . داخل آن ریخته و با نخ و سوزن در آنرا می دوزند.سپس آنرا درون یک پاتیل یا پاتیچه که قبلاً کمی آب و روغن در آن ریخته اند قرار می دهند و روی آتش می گذارند تا خوب پخته شود و دم بکشد. پس از پختن از دیگ درآورده و داخل یک مجمه (مجمعه) گذاشته و سر سفره می آورند، بعد هر نفر به اندازه لازم از آن را با چاقو می برد . با هم می خورند که غذای بسیار لذیذ و سنتی است. این خوراکی لذیذ و بسیار قدیمی و این واژه نباید به دست فراموشی سپرده شود.

...


انواع خوراکیها

قاویت (قاووت)  Qaweyet

اول مقداری گندم مرغوب و مخصوص را در شیر و نمک و زردچوبه می خوابانند و سپس خشک می کنند. این گندم آماده شده را "گنم شیر" Ganem syer  می گویند. بعد از این گندمها را به وسیله آتش در داخل یک ساج برشته می کنند که در اصطلاح "گنم برشته" می گویند. بعد گندمها را به وسیله دسیر (آسیا دستی) خرد می کنند و با مقداری خاکه قند مخلوط می کنند که این ساده ترین قاووت یا غذای مسافرتی در کوهستانها است. بعضی مواقع به غیر از خاکه قند گندمها را با مقداری مغز گردو و مویز می کوبند که در اینصورت ازرش غذایی بیشتری دارد.

سُغدو  Soqdo

شکم گوسفند یا گوساله ای را پس از خالی کردن پشت و رو کرده و تمیز می شویند و به حالت اول برمی گردانند. بعد مقداری برنج خیس خورده را با آب و روغن و موراد لازم دیگر از جمله آلو خشک یا آلو بخارا مخلوط می کنند . داخل آن ریخته و با نخ و سوزن در آنرا می دوزند.

سپس آنرا درون یک پاتیل یا پاتیچه که قبلاً کمی آب و روغن در آن ریخته اند قرار می دهند و روی آتش می گذارند تا خوب پخته شود و دم بکشد. پس از پختن از دیگ درآورده و داخل یک مجمه (مجمعه) گذاشته و سر سفره می آورند، بعد هر نفر به اندازه لازم از آن را با چاقو می برد . با هم می خورند که غذای بسیار لذیذ و سنتی است. این خوراکی لذیذ و بسیار قدیمی و این واژه نباید به دست فراموشی سپرده شود.

 

...


انواه نان

برساق  Borsaq

خمیری از آرد گندم با مقداری شیر و خاکه قند همراه به زیره و زردچوبه آماده می کنند. بعد خمیر را لوله کرده و پس از قطعه قطعه کردن، بصورت بیضی های کوچک شکل می دهند و در روغن دنبه گوسفند و یا روغن حیوانی سرخ می کنند. این نان مقوی و پر انرژی است و حمل آن آسان بوده که گاهی در مسافرتهای طولانی و کوهستانی از آن بعنوان غذای اصلی استفاده می کنند، چون تا مدت طولانی نرم و تازه باقی می ماند و کپک نمی زند.

قرصه  Qorsa

نان قرصه را از آرد ذرت می پزند. مقداری آرد ذرت را خالص و یا با کمی آرد گندم مخلوط می کنند، کمی هم زردچوبه و نمک به آن اضافه کرده، و بصورت قرصهای کوچک نان روی تاوه (ساج) می پزند این نان را با روغن می خورند.

کلوا شیر  Kelva syer

از آرد گندم خمیر با شیر و خاکه قند با مخلوطی از زردچوبه و گاهی زیره تهیه دیده و بوسیله تنور قرصهای کوچکی از نان می پزند. این نان بیشتر مخصوص مناطق عشایر نشین لرستان است، ازجمله روستاهای بروجرد و الیگودرز.

چزنک رغو، چنگال Cezenak Reqo

خمیری آبکی و نرم بدون خمیر ترش (مایه خمیر) تهیه کرده و آنرا با چنگ روی تاوه داغ می ریزند و با انگشتان پهن می کنند، پس از پشت و رو کردن نان خوشمزه و فطیری بنام چزنک آماده می شود که بلافاصله تا سرد نشده در ظرفی قرار می دهند و چند قاشق روغن روی آن می ریزند و با خاکه قند مخلوط کرده و چنگ می زنند. این غذا گاهی به خاطر مهمانی از راه رسیده تهیه می شود.

گرده  Gerda

نانی که اغلب کوه گردها و شکارچیان در کوه می پزند. از آرد گندم خمیری سفت درست کرده و مقداری پیاز، زردچوبه و زیره و روغن به آن اضافه می کنند. سپس آتشی بزرگ می افروزند تا مخلوطی از آتش و خاکستر بنام بیل مر Byel me  آماده کنند. بعد از آن خمیر را روی سنگ تمیز و تختی پهن می کنند و شکل می دهند و سرانجام قرص بزرگ و ضخیم نان را زیر آتش و خاکستر کرده و می پزند. گاهی هم قبل از سرد شدن با روغن مخلوط کرده و میل می کنند.

...


طرز تهیه تووف و کشک

     شیرها را روزانه تبدیل به ماست کرده و در مشگ می ریزند و هم می زنند. کره ها را که از دوغ جدا کرده ، دوغها را در دیگ بزرگی می جوشانند و پس از سرد کردن درون کیسه ای که از پارچه تمیز و سفید دوخته شده می ریزند و آویزان می کنند. بعد یک پاتیل یا دیگ را روی زمین و زیر کیسه قرار می دهند تا آبهایی که از دوغ می چکد در ظرف جمع شوند. پس از یک هفته یا ده روز که آب دوغها گرفته شد محتوای کیسه کمی سخت می شود که آن را تووف یا شیراز می گویند. بعد شیراز را نمک می زنند و با کف دست خمیر مانند را به شکل کلوچه های چرخی و یا مثلثی در می آورند و جلو آفتاب خشک می کنند که همان کشک است.

...


فرآورده های شیر گاو و گوسفند

طرز تهیه گلما  Golama (مایه پنیر)

        در اواخر زمستان و اوایل بهار که گوسفندان می زایند، گاهی اتفاق می افتد که بره ای دور از چشم صاحب خود شیر زیادی از پستان مادرش می نوشد و بی حال می شود. این بره را سر می برند و جابه جا شیردان آن را از شکمش در می آورند و خشک می کنند، سپس این شیر تازه و خشک شده را درون کیسه ای تمیز می ریزند و از آن به عنوان مایه پنیر طبیعی استفاده می کنند.

قاغنات Qaqenat  یا کاخنات Kaxenat     

شیر گاو و یا گوسفند تازه زائیده را شیر تر یا ژک می گویند در ظرفی می دوشند. سپس آن را روی اجاق گذاشته و آرام آرام گرما می دهند و به وسیله قاشق مخصوص چوبی یا قلغه یا کلوخه به هم می زنند. شیر قبل از اینکه به جوش بیاید کم کم سفت می شود و سرانجام پنیر مانندی چرب و شیرین بنام قاغنات بدست می آید که سرشار از پروتئین است.

لوی Leve  - لویی Love

       برای تهیه آغوز مقداری شیر گاو و یا گوسفند را در ظرفی می ریزند سپس کمی شیر تر یا ژک (شیر گوسفند یا گاو تازه زائیده) به آن می افزایند و روی آتش می گذارند و آرام آرام بهم می زنند تا کمی سفت شود، آن را از روی اجاق برمی دارند و باز هم چند لحظه بهم می زندد تا کاملاً آماده شود. این آغوز کاملاً نرم و یک دست و شیر مانند است.

 

 

...